Aan de voorzitters van de politieke partijen,
en de aanwezigen bij de bijeenkomst voor politieke partijen op 11 april 2018,

In maart 2019 zijn er verkiezingen voor Provinciale Staten. De voorbereidingen voor het schrijven van verkiezingsprogramma’s zullen bij de meeste partijen al gestart zijn. Tijdens een bijeenkomst met de politieke partijen op 11 april 2018 is besproken dat een leeswijzer met relevante documenten aan u wordt verstrekt. Deze leeswijzer kunt u gebruiken bij uw voorbereiding op de verkiezingen, waaronder het opstellen van verkiezingsprogramma’s en de opmaat naar samenwerking na de verkiezingen. De veranderende setting waarin provincies opereren en de werkwijzen die daarop inspelen hebben immers ook gevolgen voor de invulling van de volksvertegenwoordigende-, kaderstellende- en controlerende rol van PS. Deze leeswijzer schetst een context, en de achtergronden bij de documenten die worden aangereikt  

Rol en positie van de provincie

De wereld om ons heen verandert, en in steeds hoger tempo. De provincie zal haar aanpak en werkwijze moeten afstemmen op die dynamische en veranderende omgeving. In het verleden ging het vooral om de uitvoering van wet- en regelgeving, later ook om prestatiesturing. Tegenwoordig wordt van overheden ook verwacht dat zij deelnemen in netwerken: een goede en gelijkwaardige samenwerking met publieke en private partijen wordt steeds belangrijker. Soms als regisseur, soms als participant. En tegelijk, als de omstandigheden het vragen, moet de provincie ook (kunnen) optreden met autoriteit. Dat betekent dat de provincie op twee manieren een middenpositie inneemt: enerzijds in het verticale midden tussen rijk en gemeenten, maar anderzijds ook in het midden van een netwerk van publieke en private partners. In dat netwerkmidden, dat steeds meer van belang wordt, is minder de hiërarchische positie van de provincie van belang, maar meer de toegevoegde waarde die zij op maatschappelijke vraagstukken levert.

De vraag hoe in te spelen om die veranderende omgeving leeft overheidsbreed. Het antwoord zoeken de provincies in opgavegericht werken, als instrument voor het samenwerken met partners rondom maatschappelijke vraagstukken. De nieuwe werkwijze heeft een aantal kenmerken:

  • De provincie neemt niet het takenpakket als uitgangspunt, maar de belangrijkste maatschappelijke vraagstukken. Geen sectorale aanpak vanuit beleidsvelden, maar een benadering waarbij specifieke vraagstukken de integrerende factor vormen.  
  • De provincie pakt deze vraagstukken niet alleen aan, maar benut actief de kerntaken en kernkwaliteiten van netwerkpartners die, op basis van gedeelde belangen, iets kunnen toevoegen aan de aanpak van concrete opgaven.
  • Uitgangspunt is toegevoegde waarde: de provincie draagt alleen bij als provinciale betrokkenheid tot meerwaarde leidt. Hoe en in welke rol die bijdrage vorm krijgt, hangt ook af van de aard van het vraagstuk.

Belangrijke vragen voor de toekomst zijn daarom wat naar uw oordeel de meest urgente maatschappelijke vraagstukken zijn waar de provincie Zeeland toegevoegde waarde kan hebben en welke politieke accenten u daarbij legt.

Inhoudelijke handreiking

De eerste aanzetten voor dit denken zijn al gegeven in de strategische visie Zeeland 2040, die in 2014 door Provinciale Staten is vastgesteld, en nu wordt geëvalueerd. Met name in de vierde rode draad, sociale innovatie, komt naar voren dat veranderingen in de maatschappij ook vragen dat de provincie anders gaat (samen)werken, maar ook inhoudelijk zijn de thema’s en trends die Zeeland 2040 benoemt nog steeds een waardevolle inspiratiebron voor de opgaven waar Zeeland voor staat.

Zeeland 2040 verwoordt onder meer een wensbeeld van een samenleving die wordt gekenmerkt door een sterke sociale samenhang, ondersteund door een overheid die die samenleving (mede) mogelijk maakt. Aan dat wensbeeld liggen enerzijds ons eigen Zeeuwse DNA (de Zeeuwse waarden en identiteit, én onze onderscheidende kracht als Deltagebied) ten grondslag, en aan de andere kant drie grote trends waarmee we nu al te maken hebben: technologisering, verduurzaming en verpersoonlijking.

Vanuit die trends en het Zeeuwse DNA komt de visie tot vier rode draden:

  1. Het doel waar de provincie zich op richt is “Kwaliteit van leven”: een actieve en gezonde samenleving met goede vestigingskwaliteiten.
  2. Een voorwaarde om dat doel te bereiken is “Open Zeeland”: over grenzen heen denken en samen vernieuwen of innoveren.
  3. De weg is het inspelen op “Economische kansen, kwaliteiten en ontwikkelingen”: bijvoorbeeld de ontwikkelingen in de technologisering en de kansen van onze Delta.
  4. Veranderende behoeften uit de samenleving vragen om “sociale innovatie”: de samenleving centraal en anders samenwerken.

Inhoudelijke inspiratie voor vraagstukken die spelen in Zeeland en oplossingsrichtingen vindt u behalve in Zeeland 2040 ook in documenten als de Economische Atlas van Zeeland en de Staat van Zeeland. Beiden bevatten talrijke gegevens, over relevante aspecten en ontwikkelingen op economisch en sociaal gebied.

In de afgelopen jaren heeft de provincie Zeeland eerste ervaringen opgedaan met een aantal maatschappelijke opgaven, die benoemd zijn in de begroting 2017: aantrekkelijk Zeeland (leefbaarheidsagenda), zichtbaar Zeeland, kwaliteitskust en energietransitie. In dat jaar heeft GS ook het gesprek gevoerd met maatschappelijke partners over hun ervaringen en suggesties met betrekking tot het opgavegerichte weken. In de midterm-review is daar verslag van gedaan.

In de voorjaarsnota 2018 is, mede gelet op de positieve reacties en landelijke ontwikkelingen, al het externe beleid vertaald in maatschappelijke opgaven. In hoofdstuk 2 van de voorjaarsnota zijn deze opgaven verder uitgewerkt.

  • Arbeidsmarkt en Campus Zeeland
  • Bereikbaarheid, havens en bedrijven
  • Cultuur en Erfgoed
  • Deltawateren en Klimaatadaptatie
  • Economische innovatie en Europese stimulering
  • Energietransitie en Circulaire Economie
  • Kwaliteitskust
  • Leefbaarheidsagenda
  • Omgevingsvisie en Omgevingswet
  • Toekomst landelijk gebied, landbouw en natuur
  • Zichtbaar Zeeland

Deze opgaven zijn niet statisch en constant. Accenten binnen opgaven kunnen veranderen, opgaven kunnen afgerond zijn of politieke urgentie verliezen, en nieuwe opgaven kunnen zich aandienen.

Het instrument van de notities netwerksturing is ontwikkeld om daarin behulpzaam te zijn en werkbare kaders voor complexe en dynamische vraagstukken te ontwikkelen. Achtergrond van de ontwikkeling van deze handreiking is ook het advies van de Rekenkamer Zeeland over netwerksturing.

Interbestuurlijk programma: samenwerken als één overheid

Ook bij het rijk, gemeenten en waterschappen leeft het besef dat een groot aantal maatschappelijke opgaven alleen goed kunnen worden aangepakt, wanneer alle betreffende overheden nauw samenwerken. Het kabinet heeft daarom, samen met IPO, VNG en UvW een agenda van 10 urgente thema’s benoemd, die alleen in samenwerking tussen de overheden opgelost kunnen worden.

  Opgave
Fysiek Samen aan de slag voor het klimaat
Toekomstbestendig wonen
Regionale economie als versneller
Naar een vitaal platteland
Sociaal Merkbaar beter in het sociale domein
Nederland en migrant goed voorbereid
Problematische schulden voorkomen en oplossen
Overkoepelend Goed openbaar bestuur in een veranderende samenleving
Passende financiële verhoudingen
Overkoepelende thema's

Die gezamenlijke agenda is hierboven weergegeven. Met name in het fysieke domein en de overkoepelende thema’s sluit deze agenda naadloos aan op de opgaven die in de voorjaarsnota benoemd zijn. In de eerste hoofdstukken van de voorjaarsnota wordt de samenhang tussen het IBP en de maatschappelijke opgaven verder uitgewerkt.

Kerntaken als instrument

In Kompas 2020 is beschreven dat de provincie opereert vanuit 7 kerntaken. Deze kerntaken komen ook terug in de indeling van de begroting 2019, maar zijn niet de ingang voor het beleid. De kerntaken leveren instrumenten om mede uitvoering te geven aan de oplossing van maatschappelijke opgaven.

Kerntaken in Kompas 2020

  • Duurzame ruimtelijke ontwikkeling (waaronder waterbeheer)
  • Milieu, energie en klimaat
  • Vitaal platteland, natuurbeheer & ontwikkeling natuurgebieden
  • Regionale bereikbaarheid en regionaal openbaar vervoer
  • Regionale economie
  • Culturele infrastructuur en monumentenzorg
  • Kwaliteit van het openbaar bestuur

Die kerntaken oefent de provincie uit in een “open huishouding” – dat wil zeggen dat de provincie die zaken mag oppakken die zij voor de inwoners van het gebied nodig acht – en in een dynamische omgeving. Voor de eerste 6 kerntaken geldt dat die veelal hun toepassing zullen vinden in maatschappelijke opgaven.

Voor de zevende kerntaak, Kwaliteit van het openbaar bestuur, is recent een spiegeling van de bestuurskracht van de Zeeuwse overheden uitgevoerd. Het rapport #Hoedan? geeft handreikingen voor de manier waarop provincie en gemeenten hun samenwerking kunnen versterken. De adviezen gaan onder meer over het hanteren van het interbestuurlijk programma als gezamenlijke strategische agenda.

Op economisch gebied is al eerder een gezamenlijke agenda vastgesteld door provincie, gemeenten en waterschap, in de vorm van het advies Zeeland in Stroomversnelling van de commissie Balkenende. Op dit moment is dit advies nog steeds een belangrijke leidraad voor het provinciale handelen. Dat heeft in 2017 geleid tot een eerste gezamenlijke investeringsprogramma met het Rijk. Op dit moment wordt, mede op basis van het regeerakkoord, gewerkt aan een regio-envelop, een tweede gezamenlijke investeringsprogramma. Achtergrondinformatie op (sociaal-)economisch terrein treft u aan in de Economische Atlas en Staat van Zeeland.

Tenslotte is voor het bepalen van uw politieke ambities ook van belang wat de financiële mogelijkheden van de provincie Zeeland zijn. Het meest recente meerjarenperspectief dat de financiële ruimte aangeeft vindt u in de voorjaarsnota 2018.

Hoewel de provincie een open huishouding heeft, kunnen er wettelijke bepalingen zijn die de beleidsvrijheid van de provincie inperken. Beleidsplannen, verordeningen en visies - soms ook wettelijk verplicht- geven hier inzicht in en zijn te vinden op de provinciale website.

Tot slot, het is nog even weg, maar als het gaat om de vorming van een akkoord voor de nieuwe bestuursperiode is het rapport ‘Nieuwe politiek, nieuwe akkoorden’ van de Raad voor het openbaar bestuur (ROB) lezenswaardig. De raad heeft naar aanleiding van de gemeenteraadsverkiezingen in 2014 een bundel samengesteld met voorbeelden van gemeenten die op een andere dan de gebruikelijke wijze hun akkoorden sloten. Daarbij werd gekozen voor een andere aanpak waarbij actief gebruik is gemaakt van de kennis, kunde en kracht van de samenleving.

Ik hoop dat ik hiermee een aantal handreikingen heb gegeven die voor u van voordeel zijn in de aanloop naar de verkiezingen van maart 2019. Ik wens u daar veel succes bij.

Hoogachtend,


Drs. J.M.M. Polman,
Commissaris van de Koning in Zeeland