Toespraak Hugo de Jonge bij dodenherdenking Hoofdplaat 4 mei 2026
Beste mensen,
Vandaag, 4 mei, staan we hier in Hoofdplaat, in de Gemeente Sluis, en in heel Nederland stil.
Stil bij hen die het leven lieten in de Tweede Wereldoorlog.
Stil bij de slachtoffers van oorlog en geweld.
Stil bij hen die hun leven gaven voor onze vrijheid.
Die stilte staat in schril contrast tegenover de herfst van 1944.
De 75 kilometer lange Westerschelde was toen nog Duits grondgebied. Wie de monding van de Schelde beheerste, beheerste de toegang tot de haven van Antwerpen. Cruciaal voor de aanvoer van brandstof, voedsel en manschappen. Cruciaal voor het winnen van de oorlog.
Toen de geallieerden besloten de Westerschelde vrij te maken barstte dan ook een ongekende strijd los. De grootste en meest intense militaire operatie op Nederlandse bodem tijdens de Tweede Wereldoorlog.
De slag om de Schelde.
Een strijd die tot op de dag van vandaag zijn sporen nalaat.
Jonge mannen uit alle windstreken - Canadezen, Engelsen, Polen, Noren, Fransen en Belgen - vochten hier, door kou, gevaar en uitputting heen, tegen een vijand die op persoonlijke bevel van Hitler tot de laatste man moest standhouden. De bevrijding van West Zeeuws-Vlaanderen was één van de bloedigste onderdelen van de Slag om de Schelde. Binnen de zogeheten operatie Switch back gold de tactiek van Brute Force: voordat je aanvalt, schiet je het vijandelijke gebied stormrijp met een bommentapijt.
De geallieerden moesten elk dorp zwaar bevechten.
Zo werd de bevolking van Breskens hevig getroffen. Het bombardement op 11 september kostte 184 burgers het leven. In de strijd rondom Oostburg lieten vele tientallen burgers en militairen het leven. In Hoofdplaat verloren 22 burgers het leven tijdens de bevrijding in oktober. Sluis werd op 1 november 1944 bevrijd door Canadese troepen. Meer dan de helft van de stad lag in puin.
Dorp voor dorp werd Zeeuws-Vlaanderen bevrijd. Maar de prijs voor vrijheid was torenhoog.
Ook in Vlaanderen, Zuid-Beveland, Walcheren, en westelijk Noord-Brabant woedde die herfst een ongekende strijd. Er vielen meer burgerslachtoffers dan bij het bombardement op Rotterdam. Meer burgerslachtoffers dan bij de Slag om Arnhem. In totaal kostte de Slag om de Schelde zo’n 2300 burgers het leven.
In het Britse Lagerhuis sprak Winston Churchill in zijn eerste speech als prime minister de beroemde woorden: I have nothing to offer than blood, toil, tears and sweat.
En hij zegt in die speech: You ask, what is our aim? I can answer in one word: It is victory, victory at all costs, victory in spite of all terror, victory, however long and hard the road may be; for without victory, there is no survival.
Overwinning tegen elke prijs. Indrukwekkende woorden, die bewaarheid werden.
Militairen brachten gigantische offers in Zeeuws-Vlaanderen. Bevrijders uit allerlei landen wisten zich omringd door de harde Zeeuwse wind, het ijskoude water, door bommen, bloed en geweld. Deze jongens bleven niet aan de kant staan, maar stonden op om te strijden voor onze vrijheid. En vaak moesten ze dat met de allerhoogste prijs bekopen.
“The only thing necessary for the triumph of evil is for good men to do nothing.” Deze uitspraak wordt toegeschreven aan de filosoof Edmund Burke. Het enige dat het kwaad nodig heeft om te overwinnen, is wanneer de goede mensen niets doen.
Wat bewoog deze geallieerde soldaten om dit enorme offer te brengen? We kunnen er alleen maar naar gissen. Maar wat we zeker weten, is dat ze ervoor kozen om niet aan de kant te blijven staan, maar op te staan en te strijden voor de vrijheid.
“The only thing necessary for the triumph of evil is for good men to do nothing.”
Dat besef bracht Franklin Roosevelt - die Amerikaanse president met Zeeuwse roots – ertoe om de Amerikanen – met zijn beroemde four-freedomsspeech in het Amerikaanse congres – in beweging te brengen om niet langs de kant te blijven staan, maar op te staan en te strijden voor vrijheid.
“The only thing necessary for the triumph of evil is for good men to do nothing.”
Dat besef bracht Winston Churchill tot de keus om geen compromis te sluiten met Hitler. En hij wist zijn regering, het parlement, het land, de Engelsen te overtuigen dat een groot offer, zo nodig het ultieme offer, gebracht moest worden voor het behoud van vrijheid, gerechtigheid en democratie.
“The only thing necessary for the triumph of evil is for good men to do nothing.”
Dat besef bracht Zeeuwen hier in de streek tot inzet voor vrijheid, als soldaat of door verzetsdaden. Ze brachten boodschappen naar neergestorte piloten, boden een schuilplaats aan onderduikers, of vervalsten voedselbonnen. Ogenschijnlijk gewone Zeeuwse jongens en meisjes bleken in staat tot buitengewone dapperheid. Koopvaardijpersoneel bracht onder vijandelijk vuur en langs mijnenvelden de stroom van troepen en materieel weer op gang.
Het is ieder jaar opnieuw iets om stil van te worden.
Laat die stilte geen leegte zijn.
Laat die stilte ons raken.
Laat die stilte ons in beweging brengen.
Dankzij dappere soldaten en verzetslieden kunnen we hier vandaag in vrijheid staan.
Laat ons hen eren door ons af te vragen wat wij zouden doen in tijden van oorlog. Laten wij ons afvragen wat we nú bereid zijn te doen voor onze vrijheid.
Zodat ook wij, wanneer het erop aankomt, niet aan de kant blijven staan maar opstaan. Voor de vrijheid, voor de toekomst, voor elkaar.
Omdat we weten dat het kwaad slechts overwint als goede mensen wegkijken en niets doen.
Dank u wel.